Can thiệp hành vi cho trẻ tự kỷ

 I.  Nguyên nhân dẫn đến những hành vi không mong muốn :

     - Khi trẻ muốn giao tiếp với bạn nhưng không biết cách diễn đạt để bạn hiểu; bạn không hiểu ý trẻ là gì ; hay trẻ có thói quen được nuông chiều đạt được hết mọi thứ trẻ muốn…..trẻ sẽ dùng hành vi để giao tiếp. Có thể xếp các nguyên nhân dẫn đến các hành vi không mong muốn thành ba dạng sau:

     - Trẻ muốn được củng cố tích cực: muốn được kết quả gì đó.

     - Trẻ muốn được củng cố tiêu cực: muốn trốn cái gì hoặc muốn tránh một tình huống nào đó.

     - Trẻ muốn được kích thích giác quan: kích thích vị giác, thị giác, thính giác, khứu giác và xúc giác.

   II.  Một số phương pháp can thiệp:

CÁC ĐIỀU TRỊ TIÊU CHUẨN DÀNH CHO RỐI LOẠN PHỔ TỰ KỶ:

 1)Trị liệu âm ngữ/ ngôn ngữ: Để điều trị âm ngữ cho trẻ tự kỷ, đòi hỏi phải có không gian điều trị riêng, khép kín, tránh tác động bởi các yếu tố xung quanh (tiếng ồn, có quá nhiều hình ảnh, đồ vật hoặc quá nhiều người qua lại... làm trẻ mất tập trung). Phương pháp áp dụng PECS; ngôn ngữ dấu hiệu, kỹ thuật trợ giúp, huấn luyện kỹ năng xã hội.

2) Hoạt động trị liệu: Điều trị vận động tinh, điều trị hoà nhập cảm giác.

3) Trị liệu hành vi: TEACH, ABA

4) DIR: Floortime.

* Các tình huống trong điều trị cho trẻ : 

a) Nhân quả:

     Dùng trong những tình huống có sự hợp lý giữa các hành vi của trẻ gây nên với hậu quả của trẻ phải chịu. Cách này giúp trẻ có ý thức trách nhiệm hành vi của mình.
     Dập tắt: Đơn giản là giáo viên (kỹ thuật viên) không củng cố một hành vi nào đó kết hợp với sự củng cố tích cực đối với hành vi mong muốn. Giáo viên sẽ không để ý đến hành vi gây chú ý của trẻ. Trong một số tình huống, các học sinh trong lớp sẽ cùng tham gia can thiệp.
     Phạt: Là sự lựa chọn cuối cùng liên quan đến việc đưa ra một điều không dễ chịu hoặc lấy đi một điều gì đó được ưa thích như là hậu quả của một hành vi không thích hợp.

b) Khiển trách:

     - Dùng lời để chê trách, đứng gần nhìn vào trẻ và nói bằng thái độ bình tĩnh. Giúp trẻ hiểu bạn khiển trách hành vi trẻ chứ không phải con người trẻ.

     - Cách ly: Là trẻ không được tham gia vào hoạt động nào đó mà trẻ thường hay nhận được sự củng cố tích cực, nghĩa là khi bị phạt bằng cách ly.

c) Phương pháp ABA:

     - ABA là thiết kế, tiến hành và đánh giá của những điều chỉnh trong môi trường để có được những tiến bộ đáng kể trong hành vi xã hội. ABA bao gồm việc quan sát trực tiếp, đo lường, và phân tích mối quan hệ giữa môi trường và hành vi.

     - Trong hình thức trị liệu này, người trị liệu sẽ đưa ra một nhiệm vụ cho đứa trẻ. Mỗi nhiệm vụ cho trẻ bao gồm một yêu cầu thực hiện một hành động cụ thể, phản hồi từ đứa trẻ, và phản hồi từ phía người trị liệu. Nhiệm vụ được chia nhỏ thành nhiều phần hoặc nhiều lần. Mỗi khi một nhiệm vụ được hoàn thành tốt, một phần thưởng được đưa ra để củng cố hành vi hoặc nhiệm vụ đó. Phương pháp này được dùng không chỉ để điều chỉnh hành vi mà còn được thiết kế để dạy các kỹ năng, từ kỹ năng cơ bản như tắm rửa, mặc quần áo, cho tới những kỹ năng phức tạp hơn như tương tác xã hội. Một nghiên cứu gần đây cho thấy hơn một nửa số trẻ tham gia trị liệu toàn thời gian ở cường độ cao  đã có những tiến bộ về hành vi.

d) Cách tiếp cận Teacch (Treatment and Education of Autistic and  Related Communication Handicapped Children):

     Chương trình này được phát triển khoảng 30 năm trước ở đại học North Carolina. Yếu tố cốt lõi của chương trình là dạy học có kết cấu. Chương trình thiết kế một môi trường chặt chẽ nhằm xây dựng các điểm mạnh và giảm thiểu những điểm yếu của trẻ.

    TEACCH chủ trương thiết lập môi trường rõ ràng: phòng học có lối thiết kế bàn ghế gọn ghẽ, học sinh có thời khóa biểu chính xác, học sinh hiểu rõ luật lệ của lớp, giáo viên sử dụng nhiều hình ảnh để hỗ trợ lời giảng…

    - Vai trò của vật dụng cụ thể và hình ảnh. Kèm theo lời nói, TEACCH yêu cầu người giáo viên luôn luôn dùng một vật dụng cụ thể hay là một hình ảnh rõ ràng, đơn sơ, dễ hiểu, để giúp trẻ em tự hiểu rõ điều cần làm, hình dung điều đã xảy ra, liên kết lại với nhau thành một ý nghĩa.

    - Sắp xếp thời gian có một thứ tự rõ ràng và tổ chức các hoạt động, sinh hoạt phù hợp với lối sống, sở thích, sở trường của trẻ, để trẻ dễ dàng thích nghi, so sánh, quy chiếu, dự phòng, chuẩn bị…và luôn có tâm lý thoải mái trước mọi sinh hoạt. Nhờ cách làm này, trẻ em sẽ giảm hẳn những băn khoăn, lo lắng của mình và có thể tự lập trong sinh hoạt hàng ngày.

  • Tổ chức phòng học, mỗi trẻ có một chỗ học tập cố định, biệt lập, không bị những trẻ em khác quấy rầy. Công việc cần làm được xếp đặt ở bên trái. Việc đang làm ở trước mặt. Công việc đã hoàn tất ở bên phải.

     -  Những sinh hoạt ngoại lệ, bất thường đều được báo trước và chuẩn bị một cách chu đáo.

     - Tác dụng của phương pháp TEACCH đối với trẻ tự kỷ

  • Dạy trẻ tự kỷ theo phương pháp TEACCH cấu trúc giúp trẻ tập trung một cách thích hợp vào các nhiệm vụ mà không lo lắng nữa, giúp trẻ tiếp cận với chương trình học tập và các hoạt động trong đời sống có hiệu quả.
  • ưu điểm lớn nhất của phương pháp TEACCH là tập trung vào từng cá nhân và dựa vào những điểm mạnh của từng trẻ để thành lập môi trường và thói quen sinh hoạt tự lập.

III. Nguyên tác củng cố trong trị liệu hành vi

     Củng cố được xem là cách thức có thể làm thay đổi hành vi con người. Tiêu chuẩn này được áp dụng thường xuyên trong hoạt động sống hằng ngày và cả trong dạy học. Dưới đây là một số nguyên tắc được xem là thiết yếu đưa vào trong ứng dụng phân tích hành vi.

     - Sử dụng nhiều hình thức khích lệ khác nhau: Đó là một trong những kỹ năng quan trọng và có hiệu quả được sử dụng đối với trẻ tự kỷ. Hãy để dành những phần thưởng tốt, hiệu quả nhất cho những hành vi tốt, tích cực nhất của trẻ.
     Phần thưởng cần được sử dụng đúng lúc: Phần thưởng chỉ sử dụng khi trẻ đã thực hiện đúng hành vi yêu cầu. Nếu phần thưởng trao cho trẻ sớm hoặc muộn quá sẽ không phát huy hết tính hiệu quả. Vì vậy, phần thưởng phải được đưa ra một cách tự nhiên và thích hợp.

     - Phần thưởng phải phong phú: Sử dụng nhiều loại phần thưởng khác nhau sẽ làm cho trẻ không bị nhàm chán và phần thưởng vẫn còn ý nghĩa trong những lần sau. Thay đổi luân phiên giữa các phần thưởng, đồng thời không bao giờ thưởng cho trẻ khi không thực sự cần thiết.

     - Phần thưởng vật chất phải đi đôi với phần thưởng tinh thần: Nếu trẻ không thích hình thức khích lệ bằng tinh thần như khen ngợi, mỉm cười… hãy kết hợp chúng với phần thưởng vật chất như ăn, uống, đồ chơi… Ngày càng phát huy dần hình thức khích lệ tinh thần và giảm dần hình thức khích lệ bằng vật chất.

    - Không sử dụng phần thưởng như hình thức mua chuộc, không cho trẻ biết trước về phần thưởng mà chúng sẽ được nhận. Mua chuộc chỉ có tác dụng trong một khoảng thời gian ngắn, lúc đầu trẻ thường vâng lời ngay trước sự hấp dẫn của món quà. Đây là một phương pháp ngắn hạn có thể mang lại hiệu quả tức thì, tuy nhiên nó mang đến nhiều hậu quả tiêu cực sau này. Cả bạn và trẻ trở nên lệ thuộc vào món quà, bạn phải thường xuyên nhắc trẻ về món quà mà chúng sẽ được nhận, sự mặc cả vô hình dung được hình thành, trẻ sẽ cân nhắc xem liệu món quà có đáng để chúng phải làm theo yêu cầu của bạn hay không. Tốt hơn hết là bạn chỉ thưởng quà sau khi trẻ đã thực hiện hành vi tích cực khiến trẻ không đoán trước được điều gì sẽ xảy ra sau khi đã làm theo yêu cầu, từ đó bạn có thể dễ dàng giảm dần số lần thưởng.

    - Chuẩn bị giáo án, phần thưởng và tập dượt nội dung dạy trước khi thực hành.
Khi trẻ đáp ứng sai, ngay tức khắc đưa ra ứng xử đúng.

     - Xen kẽ giữa những nội dung dạy theo xu hướng Dễ-Khó-Dễ-Khó.
Bắt buộc phải đánh giá, ghi chép lại nội dung dạy học, ngày dạy và các phản ứng của trẻ.

     -  Sử dụng phần thưởng phù hợp với lứa tuổi: Ở mỗi lứa tuổi khác nhau trẻ sẽ có những sở thích khác nhau. Vì vậy, phần thưởng phù hợp khiến trẻ chú ý hơn. Hơn nữa, sử dụng phần thưởng phù hợp với lứa tuổi cũng giúp trẻ thích nghi dần với điều kiện sống xung quanh.

     - Phần thưởng phải luôn đổi mới và tạo sự bất ngờ: Như chúng ta đã biết, sự đổi mới luôn đem lại niềm hứng thú bất ngờ. bằng cách thay đổi đồ vật và các hình thức trò chơi chúng ta đã tạo thêm một phần thưởng mới lạ cho trẻ.

     -  Số lần thưởng phải đều đặn và kiên trì: Trẻ sẽ hành động theo yêu cầu vì đoán biết được phần thưởng chúng sẽ được nhận. Nếu trẻ không nhận được phần thưởng sau khi hoàn thành một yêu cầu thì điều này sẽ không tạo ra hứng thú trong những lần tiếp theo, hoặc tệ hại hơn là chúng không làm gì nhưng vẫn nhận được phần thưởng, thì trẻ sẽ không bao giờ tiến bộ.

    - Phần thưởng phải được trao ngay sau khi trẻ hoàn thành một yêu cầu: Chúng ta nên trao phần thưởng tức thì, vì nếu bạn trao phần thưởng quá chậm sau hành vi của trẻ, trẻ có thể quên mất hành vi chúng vừa thực hiện và không nhớ hành vi nào nên được lặp lại. Tuy nhiên, tùy theo mức độ tiến bộ của trẻ mà kéo dài thời hạn trao phần thưởng để trẻ thích nghi dần.

   - Phần thưởng luôn có tính khích lệ: Cần xác định phần thưởng định đưa ra có thực sự là cái trẻ cần hoặc trẻ thích hay không. Trẻ có hứng thú khi nhận phần thưởng đó hay không? Trẻ có cố gắng để đạt được nó hay không?

   - Cần thường xuyên theo dõi tính hiệu quả của phần thưởng, vì tác dụng khích lệ của nó thường rất ngắn. vì vậy cần phải linh hoạt thay đổi ngay phương thức hoặc phần thưởng khác mà trẻ ưa thích hơn.

   - Phần thưởng ngày càng thực tế và tự nhiên:để hướng trẻ hòa nhập vào môi trường tự nhiên, không chỉ có các hoạt động mà cả phần thưởng cho trẻ cũng hướng tới tính thực tế, tự nhiên. Nếu không, khi trẻ bị đặt vào môi trường tự nhiên, không có phần thưởng, trẻ sẽ không vâng lời nữa và còn có khuynh hướng trở về với những hành vi tiêu cực như trước.

   - Phần thưởng phải được giảm dần: Nếu thời gian sử dụng phần thưởng càng kéo dài thì càng khó cắt bớt và trẻ có khuynh hướng lệ thuộc vào phần thưởng, trẻ không còn vâng lời khi không có phần thưởng. Số lần thưởng được giảm dần đồng thời với việc chỉ áp dụng những phần thưởng hiệu quả.

   - Khích lệ bằng ngôn ngữ, cử chỉ, điệu bộ: Bạn có thể dùng hình thức khích lệ bằng lời hoặc bằng thái độ như: khen ngợi, mỉm cười, gật đầu, ra hiệu… Cố gắng tìm ra nhiều cách khích lệ trẻ trước khi cho trẻ phần thưởng.

   -  Luôn tìm tòi hình thức khích lệ mới: Chúng ta thường xuyên quan sát những hoạt động của trẻ nhằm phát hiện ra những đồ vật hoặc những hoạt động mà trẻ quan tâm. Mỗi ngày, không ngừng tìm tòi và phát hiện phương thức mới, từ chính những vật dụng trong gia đình. Cho dù trẻ không thích các đồ chơi, trò chơi, bạn vẫn nên thử nghiệm. Theo dõi để phát hiện hành vi nào, trò chơi nào trẻ ưa thích.

     Trên đây chỉ là  một số phương pháp để các cha mẹ và các bạn quan tâm tham khảo. Tùy theo mỗi hành vi của trẻ mà chúng ta có những cách xử lý khác nhau, vì mỗi trẻ có những tính cách khác nhau, môi trường sống khác nhau, độ tuổi khác nhau,…. mà có vô số những hành vi khác nhau. Từng trẻ sẽ được áp dụng những chiến lược phù hợp khác nhau để can thiệp, điều trị hiệu quả.